Եվ դարից երկար ձգվում է օրը․ այսօր ղրղըզ գրող Չինգիզ Այթմատովի ծննդյան օրն է

1928 թվականի այս օրը՝ դեկտեմբերի 12-ին, ծնվել է ղրղըզ և ռուս գրող, Ղրղզստանի ԽՍՀ ժողովրդական գրող Լենինի և ԽՍՀՄ երեք պետական ​​մրցանակների դափնեկիր Չինգիզ Այթմատովը։ Ժողովրդական գրողը կդառնար 95 տարեկան.

Այթմատովին աշխարհահռչակ է դարձել 1957 թվականին ռուսերեն թարգմանված «Ջամիլյա» պատմվածքը, որն առաջին անգամ լույս է տեսել ֆրանսերեն՝ Լուի Արագոնի թարգմանությամբ նույն 1957 թվականին։

Միայն գրողի կյանքի վերջին տարում հարց ծագեց նրան Նոբելյան մրցանակ շնորհելու մասին, և թուրքական կառավարությունը ստեղծեց անվանակարգերի հանձնաժողովը, քանի որ Այթմատովը, վերջինիս բնորոշմամբ, «մեր ժամանակների ամենամեծ թյուրքալեզու գրողն էր»:



Չինգիզն առաջին ղրղզ երեխաներից մեկն է, ով հաճախել է մանկապարտեզ. Նրա հայրը՝ Թորոկուլ Այթմատովը և մայրը՝ Նագիման, ապրել են երկրի հարավում, երկուսն էլ աշխատել են, ուստի 1932-1934 թվականներին փոքրիկ Չինգիզը դաստիարակվել է Օշի թիվ 1 մանկապարտեզում։

Վեց տարեկանում նա արդեն հարցազրույցներ էր տալիս։ 1934 թվականին «Երիտասարդ լենինիստ» թերթի թղթակից Ռայկան Շուկուրբեկովը այցելել էր մանկապարտեզ, խոսել երեխաների հետ և հարցազրույց վերցրեց փոքրիկ Չինգիզից։ Երբ Շուկուրբեկովը հարցրել է, թե ինչ է ուզում դառնալ, տղան պատասխանել է՝ վարորդ։ Իսկ թերթում հոդված է հայտնվել «Չինգիզն ուզում է վարորդ դառնալ» վերնագրով։

Ու թեև երիտասարդության տարիներին գրողը շուրջ 3 տարի աշխատել է որպես անասնաբույժ, բայց արդեն փորձում էր ուժերը գրականության ասպարեզում, իսկ ճակատագիրն ուրիշ բան էր պատրաստել: Չինգիզ Այթմատովն առաջին անգամ հրապարակեց իր գրվածքները, երբ նա ընդամենը քսանչորս տարեկան էր:



Այթմատովը դիվանագիտական առաքելություն է իրականացրել Լյուքսեմբուրգում, Բելգիայում և Նիդերլանդներում։ Դիվանագետ եղած ժամանակ գրողը մի քանի անգամ հայտնվել է անհարմար իրավիճակում՝ էթիկետի որոշ դրվագների անտեղյակության պատճառով։ Մի անգամ դիվանագիտական ​​ընդունելության ժամանակ մատուցվել է ճապոնական ճաշատեսակ՝ զարդարված ավանդական ծաղիկներով։ Չինգիզ Այթմատովը չգիտեր, որ ծաղիկները միայն դեկորատիվ գործառույթ ունեն, ուստի կերել է դրանք, ինչը, հավանաբար, զարմացրել է իր շրջապատին։

Նա հրաժարվել է Ղրղզստանի նախագահ դառնալուց։ Երբ նախկին խորհրդային հանրապետությունը դարձավ ինքնիշխան պետություն, Ղրղզստանի կոմունիստական ​​կուսակցության առաջին քարտուղար Ափսամատ Մասալիևը հրաժարական տվեց և հաստատվեց նախագահի պաշտոնը։ Դեմոկրատներն արդեն հնարավորություն ունեին ընտրել պետության ղեկավարին։ Մի քանի հոգի՝ գրող Կազատ Աքմատովի գլխավորությամբ, ցանկացել են Այթմատովի թեկնածությունն առաջադրել այս պաշտոնում, սակայն նա քաղաքավարի մերժել է։



Չինգիզ Այթմատովի կենսագրության ուսումնասիրողները նշում են, որ նա կարող էր գրականության Նոբելյան մրցանակ ստանալ, բայց, ցավոք, մահացել է, իսկ Նոբելյան մրցանակը շնորհվում է միայն իր կենդանության օրոք։ Գրողի մահից մոտ մեկ տարի առաջ թուրքական կառավարությունը բարձրացրել է նրան խաղաղության ամենահեղինակավոր մրցանակին առաջադրելու հարցը՝ նրան անվանելով «մեր ժամանակի մեծագույն թյուրքալեզու գրողը»։