Վատիկանի գաղտնի արխիվից. Մայր աթոռը լույս է ընծայել «Հայոց ցեղասպանություն» աշխատությունը

Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հրատարակչատունը լույս է ընծայել գերմանացի պատմաբան, լրագրող Միքայել Հեզեմանի «Հայոց ցեղասպանություն» կոչվող աշխատությունը։

Տեղեկությունը հայտնում է Մայր աթոռի տեղեկատվական համակարգը։

Գիրքը տպագրվել է Վահե Զարգարյանի թարգմանությամբ, որը խմբագրել ու գերմաներեն բնագրի հետ համեմատել է Աշոտ Հայրունին։ Հատորն անդրադառնում է Հայոց ցեղասպանությանն ըստ Վատիկանի գաղտնի արխիվի անտիպ փաստաթղթերի։

«Ես 2008 թ․-ին թույլտվություն ստացա ուսումնասիրել Վատիկանի արխիվները։ Բոլորովին ուրիշ թեմա էի հետազոտում, երբ պատահաբար հայտնաբերեցի Հայոց ցեղասպանության մասին նյութերի մի գաղտնի թղթապանակ, որը հայերի հալածանքի մասին էր։ Խորապես տպավորված էի իմ բացահայտած տեղեկություններով։ Պարզվում է` Պապը 2 անգամ անձամբ գրել է սուլթանին` դադարեցնելու կոտորածները։ Կապվեցի Գերմանիայում ապրող հայ գործընկերոջս՝ Ազատ Օրդուխանյանի հետ և հարցրի՝ արդյոք հայաստանցի պատմաբանները տեղյակ են այս փաստաթղթերի մասին։ Նա վստահ ասաց, որ ոչ, տեղյակ չեն, անգամ դիմեց Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիա և ճշտեց, որ նրանք էլ տեղյակ չեն։Ես նրան հարցրի՝ արդյոք իրեն հետաքրքրո՞ւմ են այդ փաստաթղթերը, թե՞ չէ։ Նա խնդրեց անպայման շարունակել հետաքննությունը, ու ես գտա ավելի քան 3000 թերթ, դրանց միջոցով հստակ ու պարզ էր պատկերը, թե ինչ է տեղի ունեցել։ Այդ փաստաթղթերը տարբեր աղբյուրներից էին հասել Վատիկան»,–ասում է Հեզմանը։

Գերմանացի պատմաբանը,ուսումնասիրելով Վատիկանի արխիվներում պահվող բազմաթիվ արժեքավոր փաստաթղթեր, վկայություններ, նամակներ ու հաշվետվություններ`անառարկելիորեն վերահաստատում է Հայոց ցեղասպանության իրողությունն ու ծրագրված իրագործումը։

«Բացահայտեցինք այդ սարսափելի դեպքերի մասին վկայություններ, Սուրբ աթոռ ուղարկված զեկույցներ, որոնք ուղղակի ցնցում էին, սահմռկեցուցիչ էին։ Այդ տեղեկությունները հրապարակվեցին իմ գրքում՝ 2015 թ․-ին Գերմանիայում, և դրանց հիման վրա Գերմանիայի խորհրդարանը ճանաչեց այդ դեպքերն իբրև ցեղասպանություն։ Զեկույցները լիովին անկախ և հիմնականում չեզոք աղբյուրներից էին։ Չեզոք աղբյուրները շատ ավելի ազդեցիկ ու կարևոր են։ Մեծ նշանակություն ունեին Հայ կաթոլիկ եկեղեցուց եկող տեղեկույթները, չէ՞ որ հայ կաթոլիկներ կային այդ բոլոր տուժած տարածքներում»,–ասում է պատմաբանը։

Գաղտնի արխիվից հայտնաբերված վավերագրերը նորովի են բացահայտում բազմաթիվ դրվագներ։ Օրինակ՝ կան տեղեկություններ, որ գերմանացիներից ոմանք դիմել են Գերմանիայի կանցլերին և ռազմական հրամանատարությանը, որ կանխեն ջարդը, սակայն թուրքերին դա հետ չի պահել։Կաթոլիկ եկեղեցին ուղիղ և միջնորդավորված փորձեր է կատարել դադարեցնելու կոտորածները։

Արխիվներում Վենետիկոս պապի ձեռագիր նամակի պատճենը կա, ուղղված Թուրքիայի սուլթան Մեհմեդին, սակայն նույնիսկ պապական դիվանագիտությունն է ձախողվել։ Այս բոլոր փաստաթղթերը ներկայացված են թարգմանված բնագրային տեսքով։

Հեզեմանը մեծ պատասխանատվություն է համարում Հայոց ցեղասպանությամբ զբաղվելը ժամանակակից Գերմանիայում։

2016 թ․-ին գերմանացի օրենսդիրները գրեթե միաձայն ճանաչեցին Հայոց ցեղասպանությունը և դատապարտեցին դրա գլխավոր կազմակերպիչ կառավարությանը, որի դաշնակիցն էր Գերմանիան ցեղասպանության տարիներին։ Իր գրքով նա հանձն է առնում այդ պատասխանատվությունը՝ նպաստելու Հայոց ցեղասպանության ճանաչմանը և դատապարտմանը։

Հեզեմանը գրում է, որ Հայոց ցեղասպանությանը հաջորդեց ասորի, ապա հույն քրիստոնյաների ցեղասպանությունը։

Երիտթուրքերի ծրագրած կոտորածներին զոհ գնացին եզդիներն ու Դերսիմի ալևիները։ Գերմանացի պատմաբանը Հայոց ցեղասպանությունը բոլոր ցեղասպանությունների մայրն է համարում։
1915 թվականի ուրվականները կվերադառնան այնքան ժամանակ, քանի դեռ փորձում են ժխտել նրանց, նշում է Հզեմանը և բարձրացնում նաև հայերի հայրենիքի հարցը՝ ի՞նչ պետք է լինի Արևմտյան Հայաստանի հետ, ի՞նչ իրավունքներ ունի Ցեղասպանությունն ու հայրենազրկումը վերապրած հայը։

Այս ամենից բացի գերմանացի պատմաբանն իր գրքում անդրադառնում է ազգի անցած ճանապարհին Հայաստանում քրիստոնեության ընթացքին։